"ΔΥΤΙΚΗ ΦΘΙΩΤΙΔΑ - ο τόπος, οι άνθρωποι και τα έργα τους", βιβλίο του Βασίλη Κανέλλου

 

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ:

«ΔΥΤΙΚΗ ΦΘΙΩΤΙΔΑ – ο τόπος, οι άνθρωποι και τα έργα τους»

του ΒΑΣΙΛΗ ΚΑΝΕΛΛΟΥ

Η παρουσίαση ενός βιβλίου σαν το «ΔΥΤΙΚΗ ΦΘΙΩΤΙΔΑ – ο τόπος, οι άνθρωποι και τα έργα τους» δεν μπορεί να είναι μονάχα μια απλή παράθεση στοιχείων και πληροφοριών. Είναι περισσότερο ένα προσκύνημα μνήμης. Μια κατάθεση ψυχής απέναντι σε έναν τόπο που κουβαλά ιστορία αιώνων και απέναντι σ’ έναν άνθρωπο που αφιέρωσε τη ζωή του στο να κρατήσει αυτή τη μνήμη ζωντανή. Με την παρουσίαση του βιβλίου τιμούμε ταυητόχρονα έναν τόπο και έναν δημιουργό.

Με τον Βασίλη Κανέλλο με συνδέει μια πορεία μακρόχρονη, γεμάτη κοινές αγωνίες, αναζητήσεις και όνειρα για τον πολιτισμό αυτού του τόπου. Μέσα από αυτή τη διαδρομή γνώρισα έναν άνθρωπο που δεν συμβιβάστηκε ποτέ με τη λήθη. Έναν ακούραστο ερευνητή, που έσκυψε με ευλάβεια πάνω από τις ρίζες της Δυτικής Φθιώτιδας και αφουγκράστηκε τον παλμό της ιστορίας της. Έναν άνθρωπο που δεν αρκέστηκε να ζήσει μέσα στον τόπο του, αλλά θέλησε να τον διασώσει, να τον φωτίσει, να τον παραδώσει ακέραιο στις επόμενες γενιές.

Γιατί αυτό ακριβώς είναι τούτο το βιβλίο. Δεν είναι μια ψυχρή ιστορική καταγραφή. Δεν είναι μια απλή λαογραφική μελέτη. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός μνήμης. Είναι μια κιβωτός που διασώζει πρόσωπα, τοπία, φωνές, ήθη, κόπους, αγώνες και θυσίες. Είναι η ίδια η ψυχή της Δυτικής Φθιώτιδας αποτυπωμένη σε λέξεις.

Κι αν κάποιος θελήσει να καταλάβει τι είναι αυτή η γη, αρκεί να ακολουθήσει νοερά τον δρόμο που ξεκινά από τη Λαμία και τραβά προς το Καρπενήσι. Έναν δρόμο που δεν οδηγεί μόνο γεωγραφικά στη δυτική άκρη της Φθιώτιδας, αλλά και βαθιά μέσα στον χρόνο. Εκεί όπου ο Σπερχειός κυλά σαν ζωντανή αρτηρία της ιστορίας. Εκεί όπου τα βουνά στέκουν αγέρωχα σαν φύλακες αιώνων και τα χωριά σκαρφαλώνουν στις πλαγιές κρατώντας ακόμη αναμμένα τα καντήλια της παράδοσης.

Ο συγγραφέας μάς παίρνει από το χέρι και μας οδηγεί σ’ αυτό το οδοιπορικό. Μας κάνει συνοδοιπόρους σε μια γη που δεν κραυγάζει την ομορφιά της, αλλά την ψιθυρίζει. Στις όχθες του Σπερχειού, κάτω από τα πλατάνια, ανάμεσα στις ελατιές του Τυμφρηστού, στα πέτρινα χωριά που μοιάζουν να κρατούν ακόμη τη ζεστασιά των ανθρώπων τους.

Και μέσα από αυτή την περιήγηση, συνειδητοποιούμε ότι η Δυτική Φθιώτιδα δεν είναι απλώς ένας γεωγραφικός τόπος. Είναι τρόπος ζωής. Είναι ήθος. Είναι η βαθιά σχέση ανθρώπου και γης. Είναι οι ξωμάχοι που έσπειραν στα κακοτράχαλα χώματα και πότισαν με ιδρώτα το ψωμί των παιδιών τους. Είναι οι τσοπάνηδες που περπάτησαν βουνά και ράχες. Είναι οι γυναίκες που κράτησαν όρθια τα σπιτικά στα δύσκολα χρόνια. Είναι οι άνθρωποι που πολέμησαν, ξεριζώθηκαν, ξαναγύρισαν και ξανάχτισαν τη ζωή τους από την αρχή.

Ο Βασίλης Κανέλλος δεν περιγράφει απλώς αυτούς τους ανθρώπους. Τους ανασταίνει μέσα από τις σελίδες του. Τους δίνει ξανά φωνή. Κάνει τον αναγνώστη να ακούει το τριζόνι στα καλοκαιρινά βράδια, να μυρίζει το νοτισμένο χώμα του κάμπου, να νιώθει το κρύο του βουνού και τη θαλπωρή του παλιού τζακιού.

Κι αυτή είναι η μεγάλη αξία του έργου του. Ότι δεν αφήνει την ιστορία να γίνει στείρα πληροφορία. Τη μετατρέπει σε βίωμα. Γιατί η ιστορία ενός τόπου δεν βρίσκεται μόνο στα μεγάλα γεγονότα. Βρίσκεται στις μικρές ανθρώπινες στιγμές. Στο πανηγύρι του χωριού. Στο χτύπημα της καμπάνας. Στο τραγούδι του θερισμού. Στο παλιό πέτρινο σχολειό. Στο κονάκι του βοσκού. Στο μονοπάτι που ένωνε κάποτε τα χωριά.

Μέσα στις σελίδες του βιβλίου συναντά κανείς τη μορφολογία του τόπου, την ιστορική του διαδρομή, τους αρχαιολογικούς θησαυρούς, τα ήθη και τα έθιμα, την εκκλησιαστική ζωή, την εκπαίδευση, την κοινωνική και οικονομική εξέλιξη. Όμως πίσω από κάθε κεφάλαιο υπάρχει ένας βαθύτερος παλμός: η αγωνία να μη χαθεί η συλλογική μνήμη.

Και πόσο επίκαιρη γίνεται αυτή η αγωνία στις μέρες μας. Ζούμε σε μια εποχή όπου όλα αλλάζουν με ιλιγγιώδη ταχύτητα. Τα χωριά ερημώνουν, οι παραδόσεις ξεθωριάζουν, οι νέοι απομακρύνονται από τις ρίζες τους. Μέσα σε αυτό το τοπίο, το έργο του αγαπητού Βασίλη Κανέλλου λειτουργεί σαν αντίσταση στη λήθη. Σαν μια γέφυρα ανάμεσα στο χθες και το αύριο.

Γιατί ένας τόπος χωρίς μνήμη είναι ένας τόπος χωρίς ταυτότητα. Και ένας λαός που ξεχνά τις ρίζες του μοιάζει με δέντρο χωρίς χώμα να σταθεί. Το βιβλίο αυτό έρχεται να θυμίσει ακριβώς αυτή την αλήθεια: πως η πρόοδος δεν σημαίνει αποκοπή από το παρελθόν, αλλά γόνιμη συνομιλία μαζί του.

Ιδιαίτερη συγκίνηση προκαλεί ο τρόπος με τον οποίο αναδεικνύεται ο Σπερχειός ποταμός. Δεν παρουσιάζεται απλώς ως φυσικό στοιχείο, αλλά ως ζωντανός πρωταγωνιστής της ιστορίας. Σαν ένας ακοίμητος μάρτυρας που κουβαλά στις όχθες του τα ίχνη όλων όσοι πέρασαν από εδώ. Από τους αρχαίους Αινιάνες και τους μυθικούς ήρωες μέχρι τους αγωνιστές της λευτεριάς και τους απλούς ανθρώπους του μόχθου.

Ο Σπερχειός γίνεται σύμβολο συνέχειας. Σύμβολο ζωής. Άλλοτε γαλήνιος κι άλλοτε ορμητικός, όπως ακριβώς και η μοίρα αυτού του τόπου. Κι ο συγγραφέας καταφέρνει να τον μετατρέψει σε έναν ποιητικό άξονα που ενώνει το παρελθόν με το παρόν.

Αλλά πέρα από την ιστορική και λαογραφική σημασία του βιβλίου, υπάρχει και κάτι ακόμη βαθιά ανθρώπινο: η αγάπη. Αγάπη για τον τόπο. Αγάπη για τους ανθρώπους του. Αγάπη για την αλήθεια. Και αυτή η αγάπη διαπερνά κάθε σελίδα.

Ο Βασίλης Κανέλλος ανήκει σε εκείνη τη σπάνια κατηγορία ανθρώπων που δεν εργάζονται για την προσωπική τους προβολή, αλλά για το κοινό καλό. Ως δάσκαλος, αυτοδιοικητικός, ερευνητής και συγγραφέας υπηρέτησε με συνέπεια και ανιδιοτέλεια τον τόπο του. Καθόλου δεν κουράστηκε να ψάχνει, να καταγράφει, να συγκεντρώνει μαρτυρίες, να φωτίζει άγνωστες πτυχές της τοπικής ιστορίας γιατί αυτό είναι το λατρεμένο μεράκι του.

Και αυτό απαιτεί όχι μόνο γνώση, αλλά και ψυχικό σθένος. Γιατί η έρευνα της μνήμης είναι ένας δύσκολος δρόμος. Χρειάζεται υπομονή, επιμονή και κυρίως πίστη ότι αυτό που κάνεις έχει αξία για τους ανθρώπους που θα έρθουν μετά από εσένα.

Το βιβλίο αυτό είναι ακριβώς μια τέτοια παρακαταθήκη. Ένα πολύτιμο αποτύπωμα πολιτισμού. Ένα έργο που θα μείνει. Που θα το ανοίγουν οι νεότεροι και θα αναγνωρίζουν μέσα του τον τόπο των παππούδων τους. Που θα τους θυμίζει από πού έρχονται και γιατί αξίζει να κρατούν ζωντανές τις ρίζες τους.

Τελικά οι τόποι δεν σώζονται μόνο με έργα υποδομής. Σώζονται κυρίως με μνήμη. Με πολιτισμό. Με ανθρώπους που επιμένουν να αφηγούνται ιστορίες όταν όλα γύρω μοιάζουν να βυθίζονται στη λήθη.

Η Δυτική Φθιώτιδα, όπως εύστοχα αναδεικνύεται μέσα από αυτό το έργο, δεν είναι τόπος εντυπωσιασμού. Δεν επιδιώκει να μαγέψει με επιφανειακή λάμψη. Είναι ένας τόπος εσωτερικός. Ένας τόπος που αποκαλύπτεται αργά, σχεδόν μυσταγωγικά, σε όποιον έχει τη διάθεση να τον αφουγκραστεί.

Κι ίσως γι’ αυτό έχει τόση σημασία η καταγραφή του. Επειδή οι αληθινοί τόποι της Ελλάδας δεν βρίσκονται μόνο στα τουριστικά φυλλάδια και στις κοσμοπολίτικες εικόνες. Βρίσκονται κυρίως εκεί όπου επιμένει ακόμη η αυθεντικότητα. Εκεί όπου ο άνθρωπος χαιρετά τον ξένο με καθαρό βλέμμα. Εκεί όπου το τραπέζι στρώνεται χωρίς δεύτερη σκέψη. Εκεί όπου οι εποχές εξακολουθούν να έχουν μυρωδιά και χρώμα.

Αυτόν τον κόσμο διασώζει ο συγγραφέας. Και γι’ αυτό το έργο του αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Δεν αφορά μόνο τη Δυτική Φθιώτιδα. Αφορά ολόκληρη την ελληνική ύπαιθρο. Αφορά τη συλλογική μας ανάγκη να μη χαθεί η επαφή με την καταγωγή και τη μνήμη μας.

Η Δυτική Φθιώτιδα δεν είναι μόνο ιστορία· είναι λαός και λαϊκός πολιτισμός. Είναι το κέντημα της Ρουμελιώτισσας γυναίκας στα προικιά, είναι το υφαντό στον αργαλειό, είναι το ρακοκάζανο που βράζει τσίπουρο στις αυλές του φθινοπώρου. Είναι τα κάλαντα που αντηχούν στα σοκάκια των χωριών τις παγωμένες νύχτες των Χριστουγέννων. Είναι το Πάσχα με τις μυρωδιές από το αρνί στη σούβλα και το «Χριστός Ανέστη» να αντιλαλεί από εκκλησιά σε εκκλησιά μέσα στα βουνά.

Και ποιος μπορεί να ξεχάσει τα πανηγύρια της Ρούμελης; Εκεί όπου η ψυχή του τόπου φανερώνεται ολόκληρη. Κάτω από τα πλατάνια της πλατείας, με το κλαρίνο να σέρνει τον χορό και τα ποτήρια να τσουγκρίζουν με ευχές. Εκεί όπου οι γέροντες δακρύζουν ακούγοντας ένα παλιό τσάμικο κι οι νέοι πιάνουν τον κύκλο του χορού συνεχίζοντας άθελά τους μια αλυσίδα αιώνων.

Το τσάμικο στη Ρούμελη δεν είναι απλώς χορός. Είναι εξομολόγηση. Είναι λεβεντιά. Είναι ιστορία. Είναι το βήμα του αγωνιστή, του ξενιτεμένου, του γεωργού, του βοσκού. Κι όταν ο πρώτος του χορού σηκώνει το χέρι ψηλά, μοιάζει σαν να σηκώνει μαζί του όλη τη μνήμη αυτού του τόπου.

Η ίδια βαθιά αυθεντικότητα υπάρχει και στη γαστρονομία της περιοχής. Μια κουζίνα φτωχική ίσως στα υλικά, μα πλούσια σε γεύση και ψυχή. Πίτες καλοζυμωμένες, τραχανάς, χόρτα του βουνού, φασόλια καπνισμένα από το τζάκι, κρέας μαγειρεμένο αργά στη γάστρα, ψωμί ζυμωτό που μοσχοβολά προζύμι και φωτιά. Γεύσεις δεμένες με τον μόχθο και τις εποχές. Γεύσεις που δεν φτιάχνονταν για επίδειξη, αλλά για να θρέψουν οικογένειες και να ενώσουν ανθρώπους γύρω από το ίδιο τραπέζι.

Κι αν σταθεί κανείς λίγο περισσότερο στα χωριά της Δυτικής Φθιώτιδας, θα καταλάβει πως εδώ ο χρόνος κυλά αλλιώτικα. Πιο αργά. Πιο ανθρώπινα. Τα σπίτια μοιάζουν να κρατούν ακόμη τις ανάσες εκείνων που έφυγαν. Οι αυλόπορτες μισάνοιχτες, οι παλιές βρύσες να κελαρύζουν ασταμάτητα, τα ξωκλήσια στις πλαγιές να περιμένουν το άναμμα ενός μελισσοκεριού.

Ακόμη και η σιωπή εδώ έχει φωνή. Είναι η σιωπή των βουνών που είδαν πολέμους και ξεριζωμούς. Είναι η σιωπή των γερόντων που κάθονται στα καφενεία και κοιτούν τον δρόμο σαν να περιμένουν κάποιον που άργησε χρόνια να γυρίσει. Είναι η σιωπή των εγκαταλειμμένων σχολείων στα μικρά χωριά, εκεί όπου κάποτε αντηχούσαν παιδικές φωνές.

Κι όμως, μέσα σε αυτή τη σιωπή υπάρχει ακόμη ζωή. Υπάρχει ακόμη η σπίθα της επιστροφής. Γιατί όσοι γεννήθηκαν σε τούτα τα μέρη, όσο μακριά κι αν βρεθούν, κουβαλούν μέσα τους τον ήχο του Σπερχειού και τη μυρωδιά του βρεγμένου χώματος μετά τη βροχή.

Γι’ αυτό και το έργο του Βασίλη Κανέλλου αποκτά τόσο μεγάλη σημασία. Επειδή δεν καταγράφει απλώς έναν τόπο· τον ανασταίνει. Φέρνει ξανά στο φως ανθρώπους που κινδύνευαν να χαθούν μέσα στη λήθη του χρόνου. Διασώζει λέξεις, τοπωνύμια, αφηγήσεις, θρύλους, συνήθειες και παραδόσεις που αποτελούν τον αληθινό πλούτο της Ρούμελης.

Μέσα στις σελίδες αυτού του βιβλίου περπατούν ξανά οι γεωργοί με το αλέτρι τους, οι γυναίκες με τα σταμνιά στις βρύσες, οι βοσκοί στα βουνά, οι δάσκαλοι των μικρών σχολείων, οι παπάδες των χωριών, οι μαστόροι της πέτρας, οι ξενιτεμένοι που έφυγαν με ένα δισάκι στον ώμο και κράτησαν μέσα τους άσβεστη τη νοσταλγία της πατρίδας.

Και ίσως τελικά αυτό να είναι το μεγαλύτερο χρέος όλων μας: να κρατήσουμε ζωντανή αυτή τη μνήμη. Να μη χαθεί η βαθιά ανθρωπιά της ελληνικής υπαίθρου μέσα στον θόρυβο της σύγχρονης εποχής. Να θυμόμαστε πως κάποτε οι άνθρωποι μπορεί να είχαν λίγα, αλλά είχαν χρόνο να κοιταχτούν στα μάτια, να τραγουδήσουν μαζί, να μοιραστούν τον πόνο και τη χαρά.

Η Δυτική Φθιώτιδα του Βασίλη Κανέλλου είναι ακριβώς αυτό: ένας κόσμος αυθεντικός. Ένας κόσμος που αντιστέκεται στη λήθη. Ένας κόσμος όπου ακόμη επιβιώνει το φιλότιμο, η φιλοξενία, η συλλογικότητα και η βαθιά σχέση ανθρώπου και φύσης.

Ιδιαίτερα πρέπει να τονιστεί η μέριμνα του συγγραφέα να διανθίσει το πόνημά του με πλούσιο και σπάνιο φωτογραφικό υλικό, προσδίδοντάς του επιστημονική εγκυρότητα και περίσσια ομορφάδα.

Επίσης ευχαριστώ από καρδιάς το Βασίλη Κανέλλο επειδή με τίμησε ιδιαιτέρως συμπεριλαμβάνοντας στις πηγές του ένα μέρος της βιβλιογραφίας μου και ιστοριολαογραφικά θέματα από το ιστολόγιό μου «Φθιωτικός Τυμφρηστός».

Κλείνοντας, θα ήθελα να επισημάνω πως το βιβλίο «ΔΥΤΙΚΗ ΦΘΙΩΤΙΔΑ – ο τόπος, οι άνθρωποι και τα έργα τους» αποτελεί ένα ουσιαστικό και βαθιά βιωματικό ταξίδι στον χρόνο και στον τόπο. Ένα οδοιπορικό ψυχής, που ξεδιπλώνει μνήμες, πρόσωπα και διαδρομές, φωτίζοντας με σεβασμό και ακρίβεια την ταυτότητα μιας ολόκληρης περιοχής. Μια πράξη ευθύνης απέναντι στην ιστορία, αλλά και μια πράξη αγάπης απέναντι στους ανθρώπους που τη διαμόρφωσαν.

Ο Βασίλης Κανέλλος αξίζει ειλικρινή και βαθιά ευγνωμοσύνη, γιατί μέσα από το έργο του ανασυνθέτει τον παλμό ενός τόπου. Μας υπενθυμίζει πως οι ρίζες δεν είναι κάτι στατικό ούτε βαρίδι του παρελθόντος, αλλά ζωντανή δύναμη συνέχειας. Είναι το νήμα που συνδέει το χθες με το σήμερα και το αύριο, το στήριγμα που κρατά όρθια την ταυτότητα και την αξιοπρέπεια των ανθρώπων μέσα στις δυσκολίες των καιρών.

Εύχομαι αυτό το βιβλίο να βρει τη θέση που του αξίζει στις βιβλιοθήκες, αλλά κυρίως στις καρδιές των ανθρώπων. Να ταξιδέψει στους νεότερους. Να τους εμπνεύσει. Να τους κάνει να αγαπήσουν ειλικρινά τον τόπο τους.

Όσο υπάρχουν άνθρωποι που κρατούν ζωντανή τη μνήμη, όσο υπάρχουν δημιουργοί σαν τον Βασίλη Κανέλλο, τότε υπάρχει ελπίδα πως αυτός ο τόπος δεν θα πάψει ποτέ να αφηγείται την ιστορία του!

Τάκης Ευθυμίου