TREILER

Το παρόν Ιστολόγιο έχει σκοπό να περισώσει & να προβάλλει τη ρουμελιώτικη ιστοριολαογραφία -

Τετάρτη, 19 Φεβρουαρίου 2014

Το πρωτάναμμα

ΤΟ ΠΡΩΤΑΝΑΜΜΑ ΤΟΥ ΤΖΑΚΙΟΥ
[του Γιάννη  Αν.  Σαντάρμη]

                    Φυσά ο χινοπωριάτικος κρυερός-κρυερός ο αγέρας
                    και φέρνει σύγνεφα βαριά και μέσ’ απ’ τις αντάρες
                    χοντρές σταγόνες πέφτουνε κι απ’ τη βροχή σκιαγμένα
                    τα χειμωνιάτικα πουλιά για χαμηλά τραβάνε,
                    με τις κοπές στα χειμαδιά οι βλάχοι κατεβαίνουν,
                    έδεσε η βάρκα στο γιαλό, στ’ απάνεμο ακρογιάλι
                    κι ο καλογιάννος, που ’φτασε στο σπιτικό αυλογύρι,
                    λαλεί εδώ, λαλεί εκεί και με το λάλημά του
                    στους σπιτικούς λέει και μηνά πως πλάκωσε ο χειμώνας.
                    -Τι κάθεσαι, γερόντισσα, απ’ όξω στο μπαλκόνι
                    και ξαγναντεύεις τα βουνά τα βουρκανταριασμένα;
                    -Παιδί μου, χινοπώριασε κι αρχίνησα να κρυώνω,
                    τήρα την μπόλκα μου έβανα και πάλι ξανατήρα
                    απ’ τη μαντίλα έριξα πιο κάτου την μπαρέζα,
                    γιατί πέφτουν και με βαρούν σταγόνες κάπου-κάπου.
                    -Σουρούπωσε και βράδιασε, για ξάγναντο δεν είναι,
                    σε πούντιασεν η πάγρα πια, σε μάργωσε η τσιβούρα,
                    τη νώπη ετούτη χαίρεται μονάχα η βροχαλίδα,
                    πάρε κούτσουρ’ απ’ την αυλή και ξύλ’ απ’ την τρακάδα
                    κι άμε ν’ ανάψεις τη φωτιά, να πυρωθείς μια στάλα.
                    -Το τζάκι μου απ’ τον περσινό χειμώνα έχω ν’ ανάψω.
                    -Η Δέσπω τ’ άναψε προψές, η Βάγια ψες το βράδυ
                    και της γιαγιάς της Νάκαινας ο μπουχαρής καπνίζει
                    από το πρώτο σύγνεφο, που τύλιξε τη ράχη,
                    πετάει αυτή γατσόμαλλο, σαν πέσει αχνή ψιχάλα,
                    αγάνα το γατσόμαλλο, βελόνα η αναμαλλίδα.
                    Στη σπιτομάνα η φαμελιά μαζώνετ’ εδώ όλη,
                    εδώ ο παππούς, εδώ η γιαγιά, εδώ ο γονιός, η μάνα,
                    εδώ γαμπροί, παραγαμπροί, εδώ παρανυφάδες,
                    εδώ και τα παιδόπουλα, τριγύρ’ από το τζάκι
                    κι η γάτα κουλουριάστηκε στην αγκωνή κι εκείνη.
                    Κάθεται στην κορφή η γιαγιά και στου τζακιού τη μέση.

                    -Χρυσή βαβά, χρυσή μανιά, χρυσή μας καλομάνα,
                    παλιά ζακόνια εσύ κρατάς, αντέτια δεν αλλάζεις,
                    εσύ, όπου πρωτάναψες και πέρυσι το τζάκι,
                    πέρυσι, αντιπρόπερσι και τις χρονιές τις πίσω,
                    πάρε κι άναψε τη φωτιά σ’ αυτή τη στια και φέτο
                    κι ευχές με το εκατόχρονο γλυκιές το στόμα πες μας.
                    Κάποιος βαρεί τον πριόβολο, παίρνει φωτιά η ίσκα,
                    παίρνουν φωτιά και στη γωνιά τα ευλογημένα τσάκνα,
                    που τα ευλόγησε ο παπάς, τα διάβασεν ο ψάλτης,
                    τα πρωτανάβει κι η βαβά με το δεξί το χέρι,
                    με το δεξί, με το ζερβί, με το μαλαματένιο,
                    με το δεξί ανάβει τα και με το στόμα λέει.
                    Μ’ ετούτο το πρωτάναμμα, σας εύχομαι, παιδιά μου,
                    καλόκαυτα τα κούτσουρα, καλόκαυτα τα ξύλα,
                    με το τραγούδι να καούν και με χαρά και γέλιο,
                    να ’ναι το τζάκι ολοχρονίς γιομάτο από ξύλα,
                    να μην του λείπει κάρβουνο, να μην του λείπει ανθράκι,
                    να μπει ο χειμώνας και να βγει ζεστός στο σπιτικό μας.
                    -Καλά ξεχειμωνιάσματα, βαβά, ο Θεός να δώσει,
                    καλά νυχτέρια και καλά στο τζάκι παραμύθια,
                    να ’ναι τα χρόνια σου πολλά, να ζεις, να τα χιλιάσεις
                    και να μας πεις τέτοιες ευχές, σα φέτο, και του χρόνου,
                    του χρόνου δίπλα στη γωνιά, του χρόνου πλάι στο τζάκι,
                    στο τζάκι, στο παράτζακο, κοντά στο παραγώνι.
                    Ύστερα ρίχνει στη φωτιά, δυο, τρία σπορούδια ρίχνει,
                    ρίχνει καλαμποκόσπυρο, σιτάρι και ρεβύθι.
                    -Τους σπόρους να ευλογεί ο Θεός πεντάδιπλοι να γίνουν,
                    όσα πλούτη έχ’ η φωτιά, τόσα το σπίτι να ’χει,
                    μη ’ρθουν κακά κι άμα θα ’ρθουν, μέσα της να καούνε.
                    -Ν’ ακούσει ο Θεός τα λόγια σου, οι σπόροι να πληθύνουν.
                    Ένας πετάει μες στη φωτιά από πουρνάρι ξύλα
                    κι από ρουπάκι κούτσουρα και σχίζες από κέδρο
                    και στρώνονται όλοι ολόγυρα, τον κέδρο άλλος φυσάει,
                    να φρογκαλιάσει γλήγορα, άλλος λέει να σωπάσουν,
                    ν’ ακούσει πως το κόκκινο δαυλί τριζοβολάει
                    και πως φυσάει η φλόγα του και πως σιγοσφυρίζει
                    κι αγάλια-αγάλια σταματά, αρχίζει μ’ όρεξη άλλος
                    και παραμύθια μολογά, άλλος θράκα τραβάει
                    και ψένει κάστανα χοντρά, ψένει ακόμα καψάλες
                    κι απλώνει γύρα-ολόγυρα και δίνει και μοιράζει
                    κι ένας απ’ όλους γνωστικός και πονεσιάρης ένας
                    πόντζι φκιάνει για τη γιαγιά,πόντζι και για το γέρο,
                    να ζεσταθούν τα σπλάχνα τους, να θερμαθούν μια ψίχα.
                    Χαίρεται την πρωτόειδωτη φωτιά όλο το σπίτι,
                    χαίρεται και τη ζεστασιά, τη βραδινή μολπάδα.
                    Γλυκά που ’ναι τα κάστανα το βράδυ πλάι στο τζάκι,
                    γλυκό το πόντζι και γλυκό κι αυτό το ρουφομπούκι,
                    μ’ ακόμα πιο γλυκότερα τα γεροντόλογα είναι,
                    με το τραγούδι της βροχής που τραγουδάει, όπως τρέχει
                    απ’ την αστρέχα του σπιτιού κι απ’ της σκεπής το σιάχο.

Γλωσσάρι

αγάνα, η= η κάθε βελόνα του μουστακιού του σταχυού, η αγκίδα του ψαριού.
αναμαλλίδα, η= το μικρό χνούδι του προσώπου του νέου ανθρώπου, ξωμαλλίδι,κροκίδα, κλωστίτσα.
αντέτι, το= έθιμο, συνήθεια.
αστρέχα, η= το γείσο της στέγης του σπιτιού, απ’ όπου στάζουν τα βροχόνερα, σιάχος.
βαβά, η= γιαγιά, μανιά, νόνα.
βάζω= βουίζω δυνατά.
βροχαλίδα, η= είδος σαύρας, έχει μήκος δέκα εκατοστά περίπου, είναι πιο μεγάλη απ’ την πρασινοκίτρινη σαύρα και πιο χοντρή στο σώμα της, το γυαλιστερό δέρμα της είναι έντονα μαύρο, στη ράχη της και στα πόδια της έχει κίτρινες δαντελωτές νησίδες και στρογγυλεύματα και δύο κουκίδες επάνω στο κεφάλι της, λες κι είναι μάτια, κινείται με βραδύτητα, λημεριάζει σε υγρούς χώρους και εμφανίζεται τον καιρό του φθινοπώρου και των βροχών, απ’ όπου και τ’ όνομά της, βροχαλήθρα, σαλαμάντρα.
γατσόμαλλο, το= χαμηλό μαλλί και ιδίως της γάτας.
ίσκα, η= μύκητας που αναπτύσσεται σε κορμούς δένδρων, ο οποίος, κατάλληλα επεξεργασμένος, χρησιμεύει ως στοιχείο ανάμματος της φωτιάς, επειδή αναφλέγεται εύκολα, ερχόμενος σε επαφή με τον πρώτο σπινθήρα.
καλομάνα, η= η μάνα της μάνας, η γιαγιά.
καψάλα, η= φέτα ψωμιού καψαλισμένη επιφανειακά, καπύρα, πυρωμάδα, θρακόψωμο, φρυγάνα, φρύξα, διπυρίτης.
κοπή, η= κοπάδι ζώων.
μανιά, η= γιαγιά, βαβά, νόνα.
μαργώνω= κοκαλιάζω από το κρύο, παγώνω.
μολπάδα, η= θαλπωρή, ζεστασιά, γλυκύτητα.
μπαρέζα, η= η προεξοχή του γυναικείου καφαλομάντιλου μπρος, γείσο.
μπόλκα, η= γυναικεία ζακέτα, που φθάνει ως τη μέση.
μπουχαρής, ο= η καπνοδόχος του τζακιού του σπιτιού, φουγάρο, καπνολόγος.
νυχτέρι, το= ξενύχτι από πολλά συνήθως άτομα που κάνουν νυχτερινή εργασία, παρακάθι.
νώπη, η= υγρασία, νοτιά.
πάγρα, η= παγωνιά, κρύο.
παραγώνι, το= ο χώρος κοντά στο τζάκι, αγκωνή, φωτογώνι.
πονεσιάρης, ο= φιλεύσπλαγχνος, πονόψυχος.
πόντζι, το= θερμαντικό από βρασμένο ρακί ή ούζο.
πριόβολος, ο= κομμάτι από σίδερο ή ατσάλι με το οποίο χτυπιέται η στουρναρόπετρα, για ν’ ανάψει η ίσκα.
πρωτάναμμα, το= όταν αναβόταν το φθινόπωρο το τζάκι για πρώτη φορά, με το χειμώνα που έμπαινε, γινόταν στη δυτική Φθιώτιδα, ειδική τελετουργία φωτιάς. Η οικοδέσποινα, συνήθως η μεγαλύτερη σε ηλικία της οικογένειας γυναίκα, η γιαγιά, άναβε το τζάκι. Τα υλικά του ανάμματος ήταν τρία ξυλαράκια, που είχαν πάει κι είχαν αφεθεί πίσω από κάποια εικόνα στην εκκλησία, να ευλογηθούν για τρεις συνεχείς Κυριακές, Άλλο στοιχείο ήταν τρεις διαφορετικοί σπόροι, από σιτάρι, καλαμπόκι και ρεβύθι ή απ’ άλλο είδος καρπού, επειδή σε λίγο άρχιζε η σπορά των χωραφιών. Πλησίαζε η γιαγιά το τζάκι, έχοντας γύρω συγκεντρωμένη την οικογένεια, που ήταν γεμάτη από ευχάριστη ανυπομονησία, έβαζε φωτιά στα τρία λεπτά ξυλαράκια με την ίσκα, που την πυροδότησε ο πριόβολος, λέγοντας να ευλογεί ο Θεός την εστία του σπιτιού όλο το χειμώνα και να μην της λείπει ξύλο. Κατόπιν, έριχνε στην αναμμένη φωτιά τους τρεις  σπόρους, ευχόμενη πάλι να ευλογεί ο Δημιουργός την πολύσπορη σοδειά του σπιτιού, ακόμα, τέλος, ευχόταν σε όλους να έχουν καλό χειμώνα.
ρουπάκι, το= είδος βελανιδιάς με ωραία, μικρά και στενά φύλλα, που έχουν ελαφρό χνούδι στο κάτω μέρος, χνοώδης δρυς, ημερόδενδρο, ημεράδι.
ρουφομπούκι, το= ρουφηξιά και μπουκιά μαζί.
σπιτομάνα, η= το δωμάτιο του σπιτιού με το τζάκι, όπου η οικογένεια περνά το χειμώνα τις περισσότερες ώρες, χειμωνιάτικο, στατό, φωτάναμμα, φόκος.
σχίζα, η= κομμάτι ξύλου σχισμένο με τσεκούρι ή σφήνα, απόσχισμα, σκλημπόσα, πελεκούδι.
τρακάδα, η= σωρός από ξύλα, τοποθετημένα το ένα επάνω στο άλλο με ή χωρίς ευταξία, στίβα, ντούνα.
τσάκνο, το= μικρό και λεπτό ξυλαράκι, κατάλληλο για προσάναμμα.
τσιβούρα, η= παγωνιά, κρύο.
φρογκαλιάζω (για φωτιά)= ανάβω απότομα και γρήγορα.
ψίχα, η= ελάχιστη ποσότητα από ένα σύνολο, λίγο, τιγκάκι.

Επιμέλεια-Ανάρτηση: Τάκης Ευθυμίου








Δεν υπάρχουν σχόλια: