Ο δάσκαλος, ο σφραγιδοφύλακας & οι αλχημιστές του τσίπουρου

 

Ο δάσκαλος, ο σφραγιδοφύλακας και οι αλχημιστές του τσίπουρου

Μια ξεχασμένη δασκαλική αποστολή στα χωριά της παλιάς Ελλάδας

[Του Τάκη Ευθυμίου]

Υπήρχαν κάποτε εποχές που ο δάσκαλος του χωριού δεν περιοριζόταν στα γράμματα, στην αριθμητική και στην ορθογραφία. Ήταν πολυεργαλείο! Έκανε τον δάσκαλο, τον γραμματέα, τον αγροφύλακα, τον ειρηνοδίκη, τον χωροφύλακα, καμιά φορά και τον γιατρό, ενώ, όταν ερχόταν το φθινόπωρο, αναλάμβανε και ένα ακόμη σπουδαίο δημόσιο λειτούργημα: τον σφραγιστή των ρακοκάζανων!

Ναι, καλά διαβάσατε! Ο άνθρωπος που το πρωί μάθαινε στα παιδιά την προπαίδεια, το απόγευμα έπρεπε να φυλάει τα κρατικά συμφέροντα από τις πονηριές των χωριατών, οι οποίοι είχαν βαλθεί να βγάλουν λίγο παραπάνω τσίπουρο απ' όσο τους επέτρεπε η άδεια.

Και τότε άρχιζε το πανηγύρι!

Ο δάσκαλος, εφοδιασμένος με τη σφραγίδα και το απαραίτητο υπηρεσιακό ύφος, έπαιρνε τους δρόμους για τα καζάνια. Έπρεπε να σφραγίσει τον άμβυκα στην αρχή της απόσταξης και να επιστρέψει στην καθορισμένη ώρα για να ελέγξει τη λήξη της. Η δουλειά φαινόταν απλή. Στην πράξη, όμως, ήταν μια αναμέτρηση ανάμεσα στην κρατική νομιμότητα και την αγροτική ευφυΐα. Και, όπως θα δούμε, η δεύτερη είχε συνήθως το πάνω χέρι!

Οι χωριανοί δεν ήταν τίποτα τυχαίοι. Είχαν τελειώσει το πανεπιστήμιο της ανάγκης, με μεταπτυχιακό στην πατέντα και διδακτορικό στην παραπλάνηση. Μπροστά τους, ο δάσκαλος με τη σφραγίδα έμοιαζε με πρωτοετή φοιτητή.

Το ζητούμενο ήταν ένα: να κερδίσουν χρόνο, γιατί κάθε λεπτό που περνούσε με τον άμβυκα να δουλεύει ήταν πολύτιμο. Περισσότερος χρόνος, περισσότερο τσίπουρο! Και το τσίπουρο, ως γνωστόν, δεν ήταν απλώς ένα ποτό. Ήταν η οικονομία του σπιτιού, το κέρασμα του γείτονα, το φάρμακο για το κρύωμα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, το μοναδικό προϊόν που μπορούσε να κάνει τον άνθρωπο να ξεχάσει τα βάσανα της χρονιάς.

Οι πατέντες των καζανάρηδων

Οι χωριανοί είχαν αναπτύξει ολόκληρη επιστήμη καθυστέρησης.

Ο ένας, μόλις έβλεπε τον δάσκαλο να πλησιάζει, έβγαινε στην πόρτα με το πιο αθώο ύφος του κόσμου.

— Καλώς τον δάσκαλο! Κάτσε να πιούμε ένα καφεδάκι!

— Δεν ήρθα για καφέ, μπάρμπα. Ήρθα να ελέγξω το καζάνι.

— Μα τι βιάζεσαι, άνθρωπέ μου; Έχουμε ώρα ακόμα! Άλλωστε, το καζάνι θέλει την ησυχία του. Αν το βιάσεις, δεν κάνει καλό πράμα!

Ο δάσκαλος κοίταζε το ρολόι του. Ο χωριανός κοίταζε τον ουρανό. Ο πρώτος μετρούσε λεπτά, ο δεύτερος μετρούσε λίτρα.

Άλλος είχε διαφορετική τακτική. Μόλις έφτανε ο δάσκαλος, άρχιζε να αναζητά τα απαραίτητα χαρτιά.

— Πού είναι η άδεια, μωρέ γυναίκα;

— Στο μπαούλο!

— Ποιο μπαούλο;

— Το μεγάλο!

Και ξεκινούσε μια ανασκαφή αρχαιολογικού χαρακτήρα. Άνοιγαν μπαούλα, συρτάρια, κασέλες, παλιά τεφτέρια και οικογενειακά κειμήλια, μέχρι να βρεθεί το πολυπόθητο χαρτί. Στο μεταξύ, το καζάνι συνέχιζε απτόητο τη δουλειά του. Γιατί, βέβαια, το τσίπουρο δεν περίμενε τις γραφειοκρατικές διαδικασίες!

Κάποιοι, πάλι, είχαν ανακαλύψει την τέχνη της φιλοξενίας. Έβγαζαν μεζέδες, τυρί, ελιές, παστό και ένα ποτηράκι από το περσινό τσίπουρο.

— Δάσκαλε, να δοκιμάσεις! Να μας πεις κιόλας αν βγήκε καλό!

Ο δάσκαλος ήξερε πως δεν έπρεπε να παρασυρθεί. Ήταν σε υπηρεσία. Αλλά πώς να αρνηθεί στον άνθρωπο που του έβαζε μπροστά του ένα πιατάκι με ζεστό μεζέ και ένα ποτήρι που γυάλιζε στο φως;

Έτσι, ανάμεσα σε έναν έλεγχο και ένα κέρασμα, η ώρα περνούσε. Και όσο περνούσε η ώρα, τόσο ανέβαινε η στάθμη της παραγωγής!

Το μεγάλο κόλπο με το ρολόι

Η πιο συνηθισμένη διαφωνία ήταν φυσικά για την ώρα.

Ο δάσκαλος έλεγε:

— Στις πέντε θα έρθω να το κλείσουμε.

Ο καζανάρης απαντούσε:

— Βεβαίως, δάσκαλε. Στις πέντε ακριβώς!

Μόνο που ο χωριανός είχε το δικό του ρολόι, το οποίο, για κάποιο ανεξήγητο λόγο, πήγαινε πάντοτε λίγο πίσω.

— Μα δάσκαλε, ακόμα πέντε παρά τέταρτο είναι!

— Το δικό μου δείχνει πέντε και δέκα!

— Ε, τότε το δικό σου θα είναι βιαστικό. Να το κοιτάξεις, γιατί θα σου χαλάσει και τα μαθηματικά!

Και κάπως έτσι, ο άνθρωπος που δίδασκε στα παιδιά να διαβάζουν την ώρα, βρισκόταν να εξετάζει αν έπρεπε να διορθώσει το δικό του ρολόι ή να παρακολουθήσει ένα μάθημα τοπικής ωρολογοποιίας!

Οι πιο προχωρημένοι είχαν και δεύτερη δικαιολογία:

— Δάσκαλε, δεν τελείωσε ακόμα. Βγάζει κάτι τελευταίες σταγόνες.

— Πόσες τελευταίες;

— Λίγες, βρε αδερφέ!

Οι «λίγες σταγόνες» μπορούσαν να κρατήσουν όσο ένα ολόκληρο μάθημα Γεωγραφίας. Κι αν ο δάσκαλος επέμενε, ο καζανάρης αναστέναζε βαθιά:

— Τι να κάνουμε; Θα πετάξουμε τον κόπο μιας χρονιάς; Κρίμα δεν είναι;

Εκεί ο δάσκαλος βρισκόταν μπροστά σε ένα ηθικό δίλημμα. Από τη μία το καθήκον και από την άλλη ο μόχθος του αγρότη. Αν ήταν αυστηρός, γινόταν αντιπαθής. Αν ήταν επιεικής, κινδύνευε να θεωρηθεί συνεργός στην παραγωγή τσίπουρου με... διευρυμένο ωράριο!

Ο δάσκαλος ανάμεσα σε δύο κόσμους

Το χειρότερο ήταν πως την επόμενη μέρα έπρεπε να μπει στην τάξη και να διδάξει αριθμητική.

— Παιδιά, αν ένα καζάνι βγάζει δέκα λίτρα τσίπουρο σε τέσσερις ώρες, πόσα θα βγάλει σε πέντε;

Κάποιο παιδί, που είχε ακούσει τις συζητήσεις στο σπίτι, σήκωνε το χέρι:

— Εξαρτάται, κύριε!

— Από τι εξαρτάται;

— Από το αν θα αργήσετε να πάτε να το σφραγίσετε!

Η τάξη ξεσπούσε στα γέλια. Ο δάσκαλος κοκκίνιζε, αλλά δεν μπορούσε να μην αναγνωρίσει πως η απάντηση είχε μια κάποια... πρακτική εφαρμογή.

Κι αν τύχαινε να τον συναντήσει ο καζανάρης στον δρόμο, τον χαιρετούσε με εκείνη την πονηρή εγκαρδιότητα:

— Δάσκαλε, πότε θα ξανάρθεις; Έχουμε κάτι καινούριο να σου δείξουμε!

— Τι καινούριο;

— Ε, φέτος αλλάξαμε καζάνι. Πιο σύγχρονο. Θέλει καινούργια μελέτη!

Ο δάσκαλος σταυροκοπιόταν. Δεν του έφταναν οι μαθητές, οι επιθεωρητές και οι γονείς. Τώρα είχε απέναντί του και την τεχνολογική εξέλιξη της τοπικής αποσταγματοποιίας!

Επίλογος: Η σφραγίδα έμενε, το τσίπουρο περίσσευε!

Κοιτάζοντας σήμερα εκείνες τις εποχές, δεν μπορεί κανείς παρά να χαμογελάσει. Ο δάσκαλος, φορτωμένος με καθήκοντα που κανονικά θα απαιτούσαν τρεις διαφορετικές υπηρεσίες, προσπαθούσε να επιβάλει την τάξη σε έναν κόσμο όπου η πονηριά, η φιλοξενία και η ανάγκη είχαν γίνει ένα αξεδιάλυτο μείγμα.

Οι χωριανοί δεν θεωρούσαν πως έκαναν κάτι σπουδαίο. Προσπαθούσαν απλώς να αξιοποιήσουν λίγο περισσότερο τον καρπό του μόχθου τους. Κι ο δάσκαλος, από την πλευρά του, προσπαθούσε να κάνει σωστά τη δουλειά του, χωρίς να χαλάσει τις σχέσεις του με ανθρώπους που την άλλη μέρα θα του έφερναν στο σχολείο τα παιδιά τους.

Ήταν μια ιδιότυπη κοινωνική συμφωνία, όπου ο καθένας έπαιζε τον ρόλο του: ο καζανάρης έκανε τον ανήξερο, ο δάσκαλος τον αυστηρό, η σφραγίδα έκανε το καθήκον της και το καζάνι, αδιάφορο για νόμους, ρολόγια και υπηρεσιακές εγκυκλίους, συνέχιζε να αχνίζει!

Και στο τέλος, όταν τελείωνε η απόσταξη, όλοι είχαν κάτι να διηγηθούν. Ο καζανάρης πόσο τσίπουρο έβγαλε, ο δάσκαλος πόσες φορές τον καθυστέρησαν και οι υπόλοιποι πόσο καλά τους ξεγέλασαν!

Γιατί εκείνα τα χρόνια ο δάσκαλος δεν ήταν μόνο υπεύθυνος να μορφώνει τα παιδιά. Έπρεπε να μορφώνει και τους μεγάλους, αλλά δυστυχώς, στο μάθημα της αριθμητικής του τσίπουρου, οι χωριανοί είχαν ήδη πάρει το διδακτορικό τους!

Και το χειρότερο; Στο συγκεκριμένο μάθημα, ο δάσκαλος ήταν πάντα ο μόνος που δεν έπαιρνε βαθμό αριστείας!

Μια μικρή υποσημείωση της εποχής: Στο χωριό μπορεί να μην υπήρχε πάντα γιατρός, γεωπόνος ή αστυνομικός, αλλά υπήρχε πάντοτε δάσκαλος. Και, όπως φαίνεται, το κράτος είχε ανακαλύψει πως ο άνθρωπος αυτός μπορούσε να κάνει τα πάντα — ακόμη και να φυλάει το τσίπουρο από εκείνους που το έφτιαχναν και τα εξωσχολικά εντελώς δωρεάν...