Προβέντα: το ψωμί της ένωσης & της ευλογίας

 

Προβέντα: το ψωμί της ένωσης και της ευλογίας

Υπάρχουν πράξεις απλές, σχεδόν ταπεινές, που όμως μέσα στους αιώνες φόρτισαν με τέτοιο βάθος νοήματος, ώστε να ξεπερνούν την καθημε-ρινότητά τους και να μετατρέπονται σε σύμβολα ζωής. Το ψωμί είναι μία από αυτές. Δεν είναι απλώς τροφή, είναι μνήμη, είναι ρίζα, είναι ευχή. Στον ελληνικό κόσμο –αγροτικό, κοινοτικό, βιωματικό– το ψωμί στάθηκε πάντοτε στο κέντρο της ύπαρξης: στο τραπέζι, στο κατώφλι, στο μυστήριο, στη χαρά και στο πένθος. Και μέσα σε αυτή τη βαθιά πολιτισμική εμπειρία γεννήθηκε και η προβέντα του γάμου: το ψωμί που δεν τρώγεται απλώς, αλλά τελείται.

Η προβέντα δεν είναι ένα απλό αρτοσκεύασμα. Είναι μια πράξη. Μια τελετουργία. Ένα σύμβολο που φέρει μέσα του την αγωνία και την ελπίδα της ανθρώπινης συνέχειας. Εκεί, στη στιγμή που δύο άνθρωποι ενώνονται και δημιουργούν έναν νέο οίκο, η κοινότητα σπεύδει να σφραγίσει αυτή τη μετάβαση όχι μόνο με λόγια ή ευχές, αλλά με πράξεις βαθιά ριζωμένες στο συλλογικό ασυνείδητο. Η προβέντα είναι μία από αυτές τις πράξεις, ίσως από τις πιο ουσιαστικές.

Θεραποσφόντυλα

 

Μια Λαϊκή Πρακτική Θεραπείας με Θεραποσφόντυλο

[Του Τάκη Ευθυμίου]

Στις αγροτικές κοινωνίες της παλαιότερης Ελλάδας η γνώση για τη φροντίδα των ζώων και την αντιμετώπιση των καθημερινών προβλημάτων δεν προερχόταν από επιστημονικά εγχειρίδια ούτε από οργανωμένη κτηνιατρική εκπαίδευση. Μεταδιδόταν κυρίως προφορικά, από γενιά σε γενιά, μέσα από εμπειρίες, παρατηρήσεις και πρακτικές που δοκιμάστηκαν στο πέρασμα του χρόνου. Η λαϊκή σοφία, συχνά εμπλουτισμένη με στοιχεία μυθολογίας και πίστης στο υπερφυσικό, δημιουργούσε ένα ιδιαίτερο σύστημα γνώσης. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η χρήση του λεγόμενου θεραποσφόντυλου, ενός μικρού σφονδυλιού που αποδιδόταν σε θαυματουργές ιδιότητες.

Θα καταθέσω εδώ μια προσωπική εμπειρία από τα παιδικά μου χρόνια, η οποία χαράχτηκε βαθιά στη μνήμη μου και αργότερα αποτέλεσε αφορμή για προβληματισμό και έρευνα.

Την εποχή εκείνη, στο σπίτι μας υπήρχε ένας μικρός στάβλος όπου διατηρούσαμε μια αγελάδα. Η φροντίδα των ζώων ήταν μέρος της καθημερινότητας της οικογένειας, καθώς αποτελούσαν πολύτιμη πηγή τροφής και εισοδήματος. Μια ημέρα συνέβη ένα περιστατικό που τότε με γέμισε ανησυχία αλλά και θαυμασμό.

"Η τρανή αποκριά"

 

Η τρανή αποκριά

Λαογραφήματα του Γιώργου Ζούγρου, δασκάλου

«Εφτά βδομάδες έκανα, πουλί μ’ να σου μιλήσω,

γιατί ‘τανε σαρακοστή, να μη σε κριματίσω…» 

Η τελευταία Κυριακή της Τυροφάγου, λέγεται αλλιώς «τρανή αποκριά», και συνοδεύεται με πολλά έθιμα, που έχουν τις ρίζες τους πολύ βαθιά στο παρελθόν. Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν γιορτές αφιερωμένες στο θεό Διόνυσο, το θεό της βλάστησης, του κρασιού, του γλεντιού και της ξεγνοιασιάς. Τότε κορυφώνονται τα γλέντια, οι χοροί, τα σκωπτικά τραγούδια με πειραχτική διάθεση, τα φαγοπότια και οι μασκαράτες.

Όταν βλέπω σήμερα τους ανθρώπους, να τρέχουν να ψωνίσουν γυαλιστερές και κυδώνια, γαρίδες και καλαμαράκια, λαγάνες και χαλβάδες, ο νους μου γυρίζει στο χωριό και στο πώς βιώναμε τότε στα παιδικά μας χρόνια την αποκριά, με μια απλότητα και με τα έθιμά μας που έσβησαν μέσα στην εξέλιξη! Πολλές συγγενικές οικογένειες έκαναν μαζί αποκριές, μοιράζονταν τα φαγητά τους, τις λαχανόπιτες και τις γαλατόπιτες και το γλέντι ήταν πιο μεγάλο. Εμείς πηγαίναμε μερικές φορές στη θεία μου, τη Θεούλα κι έρχονταν κι ο μπάρμπας ο Σπύρος που ήταν χωρατατζής και μας έβαζε να χορεύουμε «πώς το τρίβουν το πιπέρι!».

"Εν Αθήναις" του Γιώργου Ζούγρου

 

Εν Αθήναις

Λαογραφήματα του Γιώργου Ζούγρου, δασκάλου

Στάθηκε με δέος μπροστά στο μεγαλοπρεπές κτίριο, με τους επιβλητικούς κίονες και τ’ αγάλματα. Κοίταξε μ’ ένα μικρό χαμόγελο, την επιγραφή του μεγάλου σχολείου, που

έγραφε «ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ». Τα καταφέραμε είπε μέσα του, χαλάλι οι κόποι και τα ξενύχτια, χαλάλι οι θυσίες και οι αγωνίες. Την πρώτη φορά, που δρασκέλισε το κατώφλι του, φούσκωσε από περηφάνια και ψήλωσε ξαφνικά κάνα δυο πιθαμές!

Ένας άλλος κόσμος ανοίγονταν μπροστά του. Τον πρώτο καιρό ξεχώριζε σαν τη μύγα μες στο γάλα, έμοιαζε με ψάρι έξω απ’ το νερό. Εδώ ο αέρας μύριζε μπενζίνα και καυσαέρια, ενώ στο χωριό του έσερνε μυρουδιές του βουνού. Στους πολύβουους δρόμους της Αθήνας, οι άνθρωποι σε προσπερνούσαν αδιάφορα, χωρίς να καλημερίζουν, άσπροι μαύροι κι Ασιάτες, όλες οι φυλές του Ισραήλ!

Σιγά-σιγά προσαρμόστηκε στους ρυθμούς της πόλης, έκανε φίλους κι ένιωθε πιο βολικά. Τα Σαββατόβραδα του χειμώνα άρχισε να πηγαίνει με την παρέα του, σε κάτι φοιτητικά κουτούκια, με ρεμπέτικες ορχήστρες. Ήταν η εποχή του ‘’Μίνι’’. Στο διπλανό τραπέζι κάθονταν μια παρέα κοριτσιών, μάλλον φοιτήτριες θα ήταν κι αυτές. Εκεί την πρωτόειδε, την ξεχώρισε αμέσως η ματιά του. Φορούσε μια φούστα κοντή, με κόκκινο σκωτσέζικο καρό, που σκέπαζε λιγάκι τα μακριά πόδια της. Τα χυτά μαύρα μαλλιά της, έπεφταν σαν μακριά κρόσσια στους άσπρους ώμους της. Ροδαλά μάγουλα κι ένα αστραφτερό χαμόγελο, στόλιζαν το πρόσωπό της. Η γοητεία του νέου, του καινούργιου, ήρθε να ταράξει τα ήρεμα νερά του. Κείνη την ώρα ήταν που η ορχήστρα έπιασε ένα τραγούδι, που κούμπωνε με τις σκέψεις του!

"Το τριέρι" του Γιώργου Ζούγρου

Το τριέρι

Λαογραφήματα του Γιώργου Ζούγρου, δασκάλου

Εκεί προς το τέλος τ’ Αυγούστου, αρχές του Σεπτέμβρη, έβγαζε ο μπαρμπα-Κώστας το τριέρι στο χωριό, για να καθαρίσουν οι γεωργοί το σπόρο για τα χωράφια τους. Κάποιες δουλειές γίνονταν κάθε χρόνο αλάθευτα στον καιρό τους, στην ώρα τους. Παλιά το όργωμα γίνονταν με το ζευγάρι, η σπορά με το χέρι κι ακολουθούσε το σβάρνισμα.

Είχε ένα κανούτο (σταχτί) γαϊδουράκι, που έσερνε το τριέρι και το πήγαινε στις αυλές των σπιτιών, με τη σειρά σ’ όλες τις γειτονιές. Το αλφάδιαζε λιγάκι κι έβαζε από κάτω τις κοπάνες, όπου μέσα έπεφτε ο καλός ο σπόρος, πιο κει τα σκύβαλα, τα πετραδάκια και οι ξένες ύλες. Από πάνω είχε μια χοάνη, όπου έπεφτε μέσα το στάρι κι ύστερα περνούσε μέσα από τα κόσκινα κι έπεφτε στις κοπάνες. Όλη η λειτουργία του γίνονταν με το χέρι, γύριζε κάποιος μια μανιβέλα και χοροπηδούσαν μέσα στο μακρύ κύλινδρο οι σπόροι. Από δω πήρε και τ’ όνομά του, τροΰρω, στριφογύρισμα!

Το δερμόναγε λιγάκι, έλεγε η γιαγιά, να καθαρίσει η ήρα απ’ το στάρι!

Οι Μοίρες

Οι Μοίρες

Λαογραφήματα του Γιώργου Ζούγρου, δασκάλου

«Αν έχεις τύχη διάβαινε και ριζικό περπάτα»

Αιώνες τώρα ένα εναγώνιο και αναπάντητο ερώτημα έρχεται και ξανάρχεται κι απασχολεί το μυαλό των ανθρώπων, τι γίνεται μετά θάνατον, που πάμε, τι γίνεται η ψυχή. Άλλες δοξασίες έχει ο λαός, άλλες οι θρησκείες κι άλλες η επιστήμη.

-Αυτό ήταν το γραφτό μου, αυτό ήταν το ριζικό μου, έλεγε η γιαγιά η Φώτο! Περαστικοί

είμαστε, μονολογούσε, ώσπου να περάσουμε τη λίμνη Αχερουσία, κρατώντας το κέρμα του βαρκάρη!

Με γέλασανε τα πουλιά, της άνοιξης τ’ αηδόνια,

με γέλασαν και μου ‘πανε, ποτέ δε θα πεθάνω!

Κι έχτισα το σπιτάκι μου, ψηλότερο απ’ τ’ άλλα,

με ξήντα δυο πατώματα με ξήντα παραθύρια.

Βλέπω το Χάρο να ‘ρχεται, παν’ στ’ άλογο καβάλα!

Οι απλοί άνθρωποι πίστευαν, πως όταν γεννιέται ένα παιδί, τις τρεις πρώτες νύχτες έρχονται οι μοίρες και λένε, προδιαγράφουν την πορεία της ζωής του.

Στην Ελληνική μυθολογία οι μοίρες ήταν τρεις ηλικιωμένες γυναίκες, που έγνεθαν το νήμα της ζωής του κάθε ανθρώπου. Η Κλωθώ, η Λάχεσις και η Άτροπος. Η Κλωθώ έγνεθε το νήμα της ζωής, η Λάχεσις μοίραζε και καθόριζε την διάρκειά της, ενώ η Άτροπος έκοβε το νήμα, θέτοντας το τέλος της ζωής. Αυτές έγραφαν το πεπρωμένο των ανθρώπων και ούτε οι θεοί δεν μπορούσαν να τ’ αλλάξουν!

"Όσα λέει η σιωπή"

 

Όσα λέει η σιωπή

Λαογραφήματα του Γιώργου Ζούγρου, δασκάλου

Η αγάπη λένε δε φωνάζει, αφήνει τα μάτια να μιλήσουν, αφήνει το χάδι ν’ απλωθεί σα λευκό απαλό ντύμα σ’ ολόκληρο το κορμί, αφήνει το νου να διαλέξει τα χρώματα που συμπαθεί, για να ζωγραφίσει το συναίσθημα της ψυχής.

Αν είχα στόμα και φωνή, πόσα τραγούδια θα σου ‘λεγα και πόσα λόγια ταιριασμένα θ’ αράδιαζα στου δειλινού το κάλλος.

«Άνοιξε στόμα μου χρυσό και γλώσσα μ’ ασημένια…»

Ο Βλάσης γεννήθηκε κωφάλαλος, δεν άκουσε ποτέ το τραγούδι της θάλασσας, το κελάηδημα τ’ αηδονιού, το νανούρισμα της μάνας. Πάντα ήταν περιφρονημένος σε μια

γωνιά, στο περιθώριο μιας σκληρής σαν πέτρα κοινωνίας, που πληγώνει, κατακρίνει τον αδύναμο και που δεν αποδέχεται το διαφορετικό.

Σε ηλικία είκοσι χρονών έφυγε απ’ το χωριό του, σα ζώο τρομαγμένο που όλοι το προγκάνε κι ήρθε στην πόλη. Στη σχολή που γράφτηκε γνώρισε τη Φιλιώ, που είχε κι αυτή το ίδιο βάσανο. Ταίριαξαν απ’ την πρώτη στιγμή, απ’ την πρώτη ματιά κι άρχισαν να κάνουν παρέα και στο τέλος αποφάσισαν να ζήσουν μαζί. Όμως τα προβλήματα ήταν πολλά και ξεφύτρωναν στο δρόμο τους, σαν τα κεφάλια Λερναίας Ύδρας.

"Ο παράξενος ταξιδιώτης"

 

Ο παράξενος ταξιδιώτης

Λαογραφήματα του Γιώργου Ζούγρου, δασκάλου

Ο Γιωργάκης ήταν ο μικρότερος κι ο χαϊδεμένος της οικογένειας και τέλειωνε φέτος το Δημοτικό σχολείο. Ο παππούς του δεν του χαλούσε ποτέ χατίρι, βλέπεις είχε και τ’ όνομά του, όλο τον παίνευε κι αυτός φούσκωνε από καμάρι. Ζωηρός, αεικίνητος κι όλους τους βομβάρδιζε με απορίες και ερωτήσεις.

Μια μέρα διάβαζε στην Ιστορία για τον Ελληνισμό της Μ. Ασίας, για την χιλιοτραγουδισμένη Σμύρνη, την Έφεσο και την Πόλη. Ο παππούς του κάθονταν παραπέρα σ’ ένα πεζούλι και σκάλιζε με το σουγιά μια γκλίτσα. Τον άκουγε και τον καμάρωνε. Τότε ανέσυρε από τη μνήμη του μια παλιά ιστορία, που πήγαινε να ξεχαστεί. Θέλησε να την διηγηθεί στον εγγονό του, πριν κλείσει τα μάτια του.

Απόγευμα ήταν, ο ήλιος κόντευε να κρυφτεί πίσω απ’ τα βουνά, γεμίζοντας με χρώματα τον ουρανό. Ο μικρός έκατσε δίπλα του και γεμάτος περιέργεια περίμενε να του εξιστορήσει τη βιωματική του περιπέτεια.

Όταν ήμουν φαντάρος, είκοσι χρονών παλληκαράκι πήγα κι εγώ στον πόλεμο της Μ. Ασίας. Εκεί είδα την φρίκη του πολέμου κι από τότε ευχήθηκα να μην δουν πόλεμο ούτε τα παιδιά μου, ούτε τα εγγόνια μου. Δεν θέλω να μιλάω για τον πόλεμο, θα σου πω μόνο ένα γεγονός που με σημάδεψε και το κουβαλάω μέσα μου.

Δαίμονες - Βρυκόλακες

Δαίμονες – Βρυκόλακες & δοξασίες του λαού μας

(του + Ζάχου Ξηροτύρη)

Κυκλοφορούν στην ύπαιθρο πολλοί δαίμονες. Τα μυστηριώδη αυτά φαινόμενα, έχουν σάρκα και οστά κατά την λαϊκή αντίληψη και εισχωρούν παντού και σε χώρους και σε τόπους και σε άτομα μέσα.

  Εισχωρούν στον άνθρωπο και του αλλάζουν την συνείδηση και τις πεποι­θήσεις και τον οδηγούν σε κάθε πονηρό και κακό. «Μπήκε ο δαίμονας μέσα του», είναι συνηθισμένη φράση των χωριανών μας σε τέτοιες περι­πτώσεις ή «εκεί τον έσπρωξε ο δαίμονας», που έβαλε την ουρά του γιατί τον διάβολο τον δέχονται με μακριά ουρά, που όπου εισχωρήσει φέρνει κακία και διχόνοια.

Όλοι πιστεύουν ότι οι κακές πράξεις είναι των δαιμόνων και θέλουν να απαλλαγούν. Άλλοι προσφεύγουν τότε στον παπά και αντιπρόσωπο του Θεού, για να διώξει τους δαίμονες με αγιασμούς και ευχολόγια, άλλοι πάλι πιστεύουν ότι προληπτικά ή κατασταλτικά μπορούν να εμποδίσουν ή καταστείλουν τις δαιμονικές ενέργειες με αντίδοτα και σαν τέτοια μετα­χειρίζονται τα ξόρκια. Όλα αυτά είναι έργα του διαβόλου του πρίγκηπα αυτού του σκότους, με την αστείρευτη διαβολική σκέψη στα βάθη της ψυχής και την εφευρετικότητα του, σε πράξεις αντίθετες προς το θείο έργο, με τις οποίες ωθεί τον άνθρωπο και τον καθιστά υπόδουλο της εσωτερικής κακίας του με μολυσμένο τον νου και την καρδιά.