Ο Βασιλιάς και το άλογο

                            O Βασιλιάς και το άλογό του

–   Αραβικό μου άτι, γλήγορο φαρί,

την Πόλη έζωσε ο Τούρκος, την ξεμόνωσε

                                  και σελώνω σε,

να βγούμε για χουσμέτι, για στρατί μακρύ.

 

–   Ω, ρήγα μου αντρειωμένε, άξιε βασιλιά,

εγώ ’μαι το φαρί σου και τ’ αλόγατο,

                                  για μολόγα το.

Γιατί έβανες στη σέλα σκάλες και σκαλιά;

 

Σπιρούνια έχεις τα πόδια, φτερνιστήρια δυο,

κρατείς μύρια στα χέρια χρυσοφλάμπουρα,

                                  πυργοτάμπουρα

πότε από κει κοιτάζεις, πότε κι από δω.

 

–   Τα φλάμπουρα δεν τα ’χω τούτα για μεντζί,

δε βγαίνω στα καλά μου τα καθούμενα,

                                  πια λαλούμενα

ούτε από φίλους φτάνουν, ούτε απ’ τον Σφραντζή.

 

Τούτον το Μάη το μήνα, τούτον τον καιρό,

γκέμι χαράς δε σου ’χω στο γριβόλαιμο,

                                  γιατί πόλεμο

μεγάλο περιμένω, μέγα καρτερώ.

 

Το κάθε μου μπαϊράκι έχει ένα πουλί,

δικέφαλο αϊτοπούλι και τα κρόσσια του

                                  είναι η γλώσσα του,

μ’ αυτά μιλάει στη Δύση, στην Ανατολή.

 

Ντάπια σε ντάπια, απόψε, γύρα θ’ ανεβώ,

δε θέλω τα ταμπούρια να ’ναι στέρφ’, αλί,

                                  μα δικέφαλοι

αϊτοί εκεί ν’ ανεμίζουν, στόλισμ’ ακριβό.

Ο γάμος του Μανώλη

ΤΟ ΓΕΦΥΡΙ ΤΟΥ ΜΑΝΩΛΗ  ΣΤΑ ΑΓΡΑΦΑ  

ΚΑΙ Ο ΓΑΜΟΣ ΤΟΥ ΜΑΝΩΛΗ

Πηγή: Ioannis Elatos Makkas

Ο Μανώλης ήταν Γεωργός απ' τ' Άγραφα. Μια νύχτα γλέπ' στον ύπνο του ένα παράξενο όνειρο, ότι του παρουσιάστηκε τάχα ένας ασπρομάλλης γέρος και του λέει!-Τι κάθεσαι, Μανώλη; -Τι θέλ'ς να κάμω; - Να σφάξεις το βόιδι σου και να πας το τομάρι στην Πόλη να γίνεις πλούσιος. 
Ο Μανώλης δεν έδωκε πολλή σημασία στ' όνειρο, που όμως το έβλεπε συνέχεια και έβγαλε την απόφαση. Ας πάει στον κόρακα, έτσι και έτσι φτωχός είμαι. Έσφαξε το βόδι, πήρε το τομάρι και πήγε στην Πόλη, όπου άρχισε να διαλαλεί το εμπόρευμά του. 
-"Εδώ ο καλός τομαράαας..". Το τομάρι τότε είχε μια λίρα, αυτός όμως, λόγω του όνειρου ζητούσε 2.000 λίρες. Φυσικά κανένας δεν το αγόραζε τόσο ακριβά και γελούσαν σε βάρος του. Απελπίστηκε. Κάποια στιγμή τον πλησιάζει ένας Μπέης.
-Ε, τομαρά, πόσο το πουλάς το βοϊδοτόμαρο; 
- 2.000 λίρες, μπέη μου. 
- Είσαι καλά, του είπε ο μπέης ή σούστριψε καμιά βίδα; Ούτε μια λίρα δεν έχει.
-Καλά είμαι μπέη μου, αλλά θα σου πω την αλήθεια. Και του διηγήθηκε το όνειρο. Γέλασε ο μπέης και τον ρώτησε πως τον λένε και από που είναι.
-Μανώλη με λένε και είμαι απ' τ' Άγραφα.
-Με τα όνειρα δε γίνεσαι πλούσιος, Μανώλη κι εγώ είχα ιδεί ένα όνειρο, όταν ήμουν διορισμένος ντερβέναγας στ' Άγραφα, είχα δει ένα φάντασμα να μου λέει "Σήκω και πήγαινε στ’ Άγραφα στον Ελατιά στη θέση Λυκοχορός θα δεις τρία ελάτια πολύ ψηλά. Εκεί κοντά υπάρχει μια θεόρατη κοτρόνα με θησαυρό από κάτω. Τι λες να πάω θα γίνω πλούσιος χα χα.."

Οργανοπαίχτες περιοχής Υπάτης

ΛΑΪΚΟΙ ΟΡΓΑΝΟΠΑΙΚΤΕΣ της περιοχής της Υπάτης

Ξεκινά σιγά-σιγά ένα αφιέρωμα στους λαϊκούς οργανοπαίκτες στην περιοχή της  Υπάτης.   Δικαιωματικά  αρχίζουμε  από τους αδελφούς Ζαγκανά.  
Το υλικό έχει παραχωρηθεί από τον Σπύρο Ζαγκανά και αποτελεί μία σημαντική προβολή της συμβολής των λαϊκών μουσικών στα πολιτιστικά πεπραγμένα των ανθρώπων της υπαίθρου.

Στις αρχές του 60. Στο τραγούδι ο Ζάρπας

 Το 1960 σε γάμο
 

Πανηγύρι του “Σωτήρος” στο Λυχνό

Ο παλουκωμένος της Υπάτης

Ο παλουκωμένος της Υπάτης

(του αείμνηστου Ζάχου Ξηροτύρη)

Στα χρόνια της δουλείας, τότε που η Οθωμανική κυριαρχία, ήταν κυρίαρχος ζωής και θανάτου, στην Υπάτη (στο Πατρατζίκι) που διεδραμάτισε σπουδαίο ρόλο στην εποχή της Τουρκοκρατίας, θανατώθηκε δια βασανισμού κάποιος χριστιανός αγωνιστής. Χριστιανοί βέβαια και πολεμιστές θανατώθηκαν πολλοί και αμέτρητοι, μα γι’ αυτόν γίνεται λόγος, για τον τρόπο που θανατώθηκε με παλούκωμα και πήρε το όνομα ο παλουκωμένος και ο τόπος του μαρτυρίου του, πήρε και κείνος την ονομασία του «στου παλουκωμένου».

Τόπος του μαρτυρίου του, είναι το υψωματάκι (φωτογραφία) εκείνο ανάμεσα στον Άγιο Ηρωδίωνα και στη Μοιρά, που γινόταν το φημισμένο παζάρι της Υπάτης.

Τον ανώνυμο αυτό χριστιανό, η παράδοση και η φαντασία τον φέρνει παλουκωμένο-σουφλισμένο σαν αρνί, όρθιο-στητό με κρεμασμένα τα χέρια προς τα κάτω, όπως παρέδωσε το πνεύμα. Όσοι τον είδαν με τη φαντασία τους, τον είδαν στητό παλληκαρήσια σαν να δέχτηκε καρτερικά το θάνατο. Η μορφή του μένει ατράνταχτη, παρά τα δεινοπαθήματά του, τα μάτια του γουρλωμένα και αγριεμένα λες και απειλεί και ετοιμάζεται να αντεπιτεθεί κατά των βασανιστών του. Από τους φρικτούς βασανισμούς του, στοίχειωσε και βγαίνει τα μεσάνυχτα έτσι παλουκωμένος όπως είναι, σαν κάτι να θέλει να πει στους διαβάτες ή να θέλει να διαμαρτυρηθεί στους βασανιστές του.  Πόσοι και πόσοι δεν τον είδαν ολοφάνερα, και όσοι περνούν από κει τα μεσάνυχτα ως το γλυκοχάραμα, θα τον δουν και θα το μολογάν την άλλη μέρα, «είδα χθες τον παλουκωμένο» και το λένε μ’ ένα τρόπο τόσο φυσικό σαν να είναι κάτι το συνηθισμένο, κάτι το καθημερινό. Βέβαια υπάρχουν και άλλοι που φοβούνται και αν τους φέρει ο δρόμος νύχτα από εκεί, αλλάζουν δρόμο και χάνουν την ευκαιρία να δουν τον στοιχειωμένο. Δεν μιλάει, δεν κινείται, δεν χειρονομεί ο στοιχειωμένος, μόνο που στέκει σαν παλουκωμένος με ορθάνοιχτα μάτια, ένας άντρακλας ως εκεί πάνω νιός χαριτωμένος, έτσι τον θέλει ο θρύλος και η φαντασία έτσι τον πιστεύουν και οι κάτοικοι της Υπάτης και των περιχώρων, όσοι έχουν διάβα από εκεί. Πόσες ώρες μένει εκεί στον τόπο του μαρτυρίου του ο παλουκωμένος και που πηγαίνει την ημέρα και χάνεται το στοιχειό, κανένας δεν το ξέρει.

Ο παλουκωμένος που στοιχειώθηκε, είναι καλός και άκακος και πολύ καλόκαρδος με τους χριστιανούς.  Μα άθελα του, έγινε πρόξενος πολλών επεισοδίων. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που με την φαντασία τους είδαν τον παλουκωμένο, τρόμαξαν και επιχείρησαν να πυροβολήσουν με το ζερβί χέρι, να τρομάξουν το στοιχειό και να το διώξουν.

Και άλλοι που είδαν τυχαία, αμέριμνο διαβάτη να στέκει νύχτα εκεί στο λοφίσκο του παλουκωμένου και τράπηκαν σε άτακτο φυγή, έχουν να το λεν και να το μολογούν ότι πράγματι τον είδαν.

Σήμερα άλλαξε ο δρόμος, δεν περνάει από τη θέση του παλουκωμένου και οι κάτοικοι της Υπάτης και των χωριών λιγόστεψαν και γι’ αυτό λιγόστεψαν και εκείνοι που τον έβλεπαν. Ως τόσο όμως και κανείς να μην τον ξαναδεί, η παράδοση θα τον διαιωνίζει και θα μας τον παρουσιάζει σαν έναν επιπλέον παλουκωμένο μάρτυρα της Τουρκικής θηριωδίας.

Επιμέλεια-Ανάρτηση: Τάκης Ευθυμίου

Συμβουλές του Ζάχου Ξηροτύρη

ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΕΝΟΣ ΓΕΡΟ-ΔΑΣΚΑΛΟΥ

Δημοσιεύτηκε το 2008, Νοέμβριος, στη «Στερεά Ελλάδα»

 

Ο λαογράφος Ζάχος Ξηροτύρης

    

Γιάννης Σαντάρμης

Απόψε το βράδυ της Κυριακής, στις 27 του Νοέμβρη 1995, με πήρε τηλέφωνο στο σπίτι ο Ζάχος Ξηροτύρης, ο ενενηντάχρονος και επιφανής λαογράφος συγγραφέας, ο οποίος δεν άφησε πτυχή εθιμική της Ρούμελης άγραφη και ειδικότερα της δυτικής Φθιώτιδας. Ό,τι μας αφήνει, που έχει σχέση με τις λαϊκές εκδηλώσεις, είναι, πράγματι, χρυσή και αναμφισβήτητη παρακαταθήκη, γιατί αυτά που μας κληροδοτεί δεν είναι πληροφορίες και δάνεια από ξένα ταμεία, αλλά αποτελούν προσωπικά του βιώματα. Εγώ, που τα χωριά μας είναι αντικριστά, στην Οίτη του Ξηροτύρη, το χωριό, στην Όθρυ το δικό μου, με τον στενό κάμπο του Σπερχειού ανάμεσα, γνωρίζω το πόσο αυθεντικές είναι οι καταγραφές του αυτές, γιατί τα περιεχόμενα τους είναι κομ­μάτι της ζωής των παιδικών μου χρόνων. Κι ό,τι δεν έζησα από τις συνήθειες του τόπου μας, και το οποίο, παραθέτει ο Ξηροτύρης, το διασταυρώνω, ως προς την αλήθεια του με το στόμα της ογδοντάχρονης μάνας μου. 

     Ύστερ’ απ’ αυτή την παρένθεση, επανέρχομαι στο θέμα, που ξεκίνησα. Μου τηλεφώνησε, λοιπόν, ο Ξηροτύρης, αυτός που και λόγω της ηλικίας του και λόγω της φκιασιάς του, δεν συνδιαλέγεται τόσο συχνά, και απ’ την αρχή κατάλαβα ότι κάτι σοβαρό ήθελε να μου πει.

-Έλα, βρε Γιάννη, μου λέει, πού ήσουνα και σε ψάχνω εδώ και τρεις μέρες;

- Εδώ ήμουν, κ. Ζάχο, του απάντησα.

     - Σ’ έπαιρνα, βρε παιδί μου, και δεν απα­ντούσε το τηλέφωνο σου.

    Η φωνή του είχε διαφορετικό κι όχι το γνώριμο ήχο της. Δε φανταζόμουν τι ήθελε. Φαινόταν ότι κάποιος πόνος τον έτρωγε.

Εργαλεία Παράδοσης

Παύλος Κοντέλλης: Τα «Εργαλεία της Παράδοσης»

Διακόσια τριάντα αντικείμενα δεμένα με τον μόχθο των ανθρώπων που δουλεύουν τη γη εκτίθενται σε έναν ειδικά διαμορφωμένο χώρο στα κεντρικά γραφεία της εταιρείας του συλλέκτη Παύλου Κοντέλλη στο Ρουφ

Ο Παύλος Κοντέλλης με την ανεμοδούρα

Όταν ήταν παιδί περνούσε τα προπολεμικά καλοκαίρια στον Ασώματο - ένα μικρό χωριό κοντά στην Αγιάσο της Λέσβου - απ' όπου κατάγονταν οι γονείς του. Εκεί πέθανε, τον Σεπτέμβριο του 1940, ο πατέρας του Ιωάννης Κοντέλλης, αντιπρόσωπος των γεωργικών ελκυστήρων Fordson στην Ελλάδα ήδη από το 1919. Μετά τον πόλεμο, το 1945, επέστρεψε με την υπόλοιπη οικογένεια από την Αθήνα στη Μυτιλήνη. Ήταν τότε δεκατεσσάρων ετών. Βολτάριζε με τους φίλους του στα χωράφια και παρατηρούσε, μέσα στο λιοπύρι, τις ακάματες εργασίες των αγροτών. Ο ίδιος χάζευε το όργωμα, τα βόδια ή τ' άλογα που έσερναν πίσω τους το ξύλινο αλέτρι και αυλάκωναν το χώμα - το συγκεκριμένο θέαμα τον σαγήνευε και τον συγκινούσε. Μια ημέρα έπιασε την κουβέντα μ' έναν γέροντα ζευγά και εκείνος του εξήγησε πόσο δύσκολο ήταν «να περπατάς όλη μέρα πίσω από ένα ζο για να οργώσεις, να σβαρνίσεις και να κάνεις ένα σωρό άλλες δουλειές που χρειάζεται η γη». Συγκλονίστηκε από τα ανεπιτήδευτα λόγια του μόχθου, χαράχτηκαν στο μυαλό του. «Από τότε άρχισα να συνειδητοποιώ το πάθος μου για τη γεωργία» είπε τις προάλλες στο «Βήμα» ο επιχειρηματίας Παύλος Κοντέλλης, ο οποίος έχει συμβάλει ως επαγγελματίας αποφασιστικά, από τη δεκαετία του 1950, στην εκμηχάνιση της ελληνικής γεωργίας και σήμερα κατέχει μια από τις σημαντικότερες ιδιωτικές συλλογές προβιομηχανικών γεωργικών εργαλείων στη χώρα.

Τα Δακράκια

Τ Α   Δ Α Κ Ρ Α Κ Ι Α 
ΤΟ ΛΟΥΛΟΥΔΙ ΤΗΣ ΕΥΡΥΤΑΝΙΑΣ
ΓΙΑΤΙ ΟΝΟΜΑΣΤΗΚΑΝ ΕΤΣΙ  

(Του Ρουμελιώτη λαογράφου Δημ Λουκόπουλου 1874- 1943.
Από το βιβλίο του "Νεοελληνική Μυθολογία - Ζώα-Φυτά" 1940)

«Είχαν πιάσει το Χριστό οι Εβραίοι και τον οδηγούσαν στο Γολγοθά για να τον Σταυρώσουν. Η μητέρα του πονεμένη βαριά για το πάθημα του γιου της, δε μπορούσε να βρει ησυχία, γι’ αυτό  πήρε τα όρη και τα βουνά κλαίγοντας και θρηνώντας από τον πόνο της. Περνούσε στο ένα βουνό, δεν εύρισκε ησυχία, περνούσε στο άλλο τίποτα. Πέρασε και από το Βελούχι του Καρπενησιού, όπου όταν έπεφτε δάκρυ της Παναγίας ξεφύτρωνε κι ένα λουλουδάκι κιτρινόλευκο που σκορπούσε μεθυστική μυρωδιά σ’ όλα τα γύρω! Λουλούδια εδώ, λουλούδια εκεί, λουλούδια πολλά γέμισε ο τόπος του Βελουχιού και τα λουλούδια αυτά τα ονόμασαν “Δακράκια”, της Παναγίας τάχα τα δάκρυα!!!

Πηγή: face book Ioannis Elatos Makkas

Επιλογή-Επμέλεια-Ανάρτηση: Τάκης Ευθυμίου

Ταφικό έθιμο

ΠΑΛΙΟ ΤΑΦΙΚΟ ΕΘΙΜΟ

Η παραπάνω, ραγισμένη από τη φθορά του πανδαμάτορα χρόνου, φωτογραφία είναι από την κηδεία του  Σάββα Αζίζη στην Κιβωτό Γρεβενών την Παρασκευή 5 Ιουλίου 1963... δείχνει ένα από τα ταφικά σπάνια έθιμα το οποίο έχει χαθεί στις μέρες μας αυτό της φωτογράφισης του νεκρού μετά των οικείων του... έθιμο το οποίο συναντούσαμε στους Έλληνες της Μικράς Ασίας και του Πόντου πιο συχνά αλλά και στους υπόλοιπους Έλληνες (Βλάχους, Σαρακατσάνους κ.α.) σπανιότερα.  Το έθιμο αυτό όσον αφορά την Κιβωτό το έφεραν οι πρόσφυγες (Μικρασιάτες και Πόντιοι) και μάλιστα η πρώτη φωτογραφία που υπάρχει χρονολογείται από το 1929 δηλαδή 5-6 χρόνια μετά την εγκατάστασή τους στο χωριό... το ταφικό αυτό έθιμο στην Κιβωτό καταργείται στην ουσία την δεκαετία του '70.

Πηγή:  facebook: «Παλαιά Γρεβενά» Γιάννης Πολύμερος

Επιλογή-Επιμέλεια-Ανάρτηση: Τάκης Ευθυμίου

Φορεσιές Βράχας

Ξυλογλύπτης Κώστας Θ. Μάρκου

Αυτοδίδακτος Λαϊκός Ξυλογλύπτης-Γκλιτσάς

Κώστας Θ. Μάρκου

Ευχαριστούμε θερμά τον εξαίρετο λαϊκό Ξυλογλύπτη Κώστα Θ. Μάρκου από το Δενδρό Κορινθίας, θερμό φίλο της Ρούμελης, για τα καλά του λόγια που έχει εκφράσει προς το ιστολόγιό μας Φθιωτικό Τυμφρηστό και τον συγχαίρουμε για την αξιέπαινη προσπάθειά του να διατηρήσει ατόφια την παραδοσιακή  λαϊκή ξυλογλυπτική τέχνη στον τόπο του.

Ασχολείται κυρίως με γκλίτσες και μπαστούνια περιπάτου.

Δεν χρησιμοποιεί τόρνο ή παντογράφο και όλα του τα έργα έχουν την υπογραφή του και το έτος κατασκευής.

Για γκλιτσάρια χρησιμοποιεί κυρίως σφεντάμι, οξιά, καρυδιά, δρυ, πουρνάρι και διάφορα άλλα ξύλα κατάλληλα για έπιπλα.

Τα μπαστούνια είναι από αγριλιά, πικραμυγδαλιά, κορομηλιά, βρυσό, μελιό, κρανιά, αγριοτριανταφυλλιά και είναι όλα δουλεμένα με φωτιά.

Η έκθεση κατά τους θερινούς μήνες είναι στο εργαστήριό του στο Δενδρό Κορινθίας  (Δ.Δ. Ξυλοκάστρου), και τους χειμερινούς μήνες στις Αχαρνές Αττικής.

Περισσότερες πληροφορίες και φωτογραφίες  από τα έργα του στο γκλίτσες.gr

Οργανοπαίχτες Καρπενησιού

Παλιοί Οργανοπαίχτες στο Κεφαλόβρυσο Καρπενησίου

Οργανοπαίκτες

Κλαρίνο: Γεώργιος Γκαβαλίνης (Σπερχειάδα), βιολί: Γεώργιος Καραμέρης (Αρχάνι), λαούτο: Αποστόλης Διανέλος ή «Λαβίδας», νταούλι: Γιάννης Γκαβαλίνης (Σπερχειάδα-Μπράλλος))

Πηγή: Αναστάσιος Ηλιόπουλος, καθηγητής μουσικός

Επιμέλεια-Ανάρτηση: Τάκης Ευθυμίου

Γάμος στο Μεγάλο Χωριό 1940

(από το Λαογραφικό Μουσείο του Μ. Χωριού)

Οργανοπαίχτες:

1^η φλογέρα (νάϋ) Καραμέρης ;(πατέρας του βιολιτζή), 2^η φλογέρα: Θεμιστοκλής (Θυμάκης) Πανόπουλος ή «Κασσιαλός»;  βιολί: Γιώργος Καραμέρης ή «Γυφτοτάκης», νέος με φλογέρα: Γεώργιος Γκαβαλίνης (Σπερχειάδα)

Σημείωση: Αναφέρουμε μια διόρθωση που μας έστειλε κάποιος Αρχανιώτης για ενημέρωση.
Αν μου επιτρέπετε μια διόρθωση, αν βεβαίως και η δική μου πηγή ισχύει. Η  φωτο είναι του 1910 από γάμο στο Μεγάλο Χωριό. και δεν είναι με το βιολί ο Καραμέρης Γεώργιος (Γυφτοτάκης) αλλά άλλος άγνωστος.Δίπλα σε αυτόν που παίζει βιολί  είναι ο Θεμιστοκλής Καραμέρης, παπούς του Καραμέρη Γεωργίου που εικονίζεται στην πρώτη φωτογραφία(1935 περίπου) να παίζει βιολί.Δεν συνάγεται από τα μέχρι τώρα  στοιχεία ότι είναι απο το Αρχάνι.

Πηγή: Αναστάσιος Ηλιόπουλος, καθηγητής μουσικός

Επιμέλεια-Ανάρτηση: Τάκης Ευθυμίου